|
شيوه هاي ارزشيابي از آموخته هاي دانش آموزان
در عصر و
فضايي كه نقش معلم از انتقال دهنده به تسهيل كردن و روشن گري تغيير
يافته و فرا گير ، جستجو گر ، سازنده ، خود رهبر ، خلاق و تصميم
گيرنده است ، فعاليتها معمولا به صورت تيمي و گروهي انجام گرفته و
جامعه از اين كودك انتظار كسب مهارتهاي اجتماعي و ارتباطي و داراي
منش و شخصيت عالي طلب مي كند.
اندوختن معلومات و گسترش پاسخهاي معين و مشخص و توجه به محصول و
نتيجه ، كمرنگ بودن نگرش و مهارتها در تدريس ، نوعي ايستايي و غفلت
از قافله شتابان كاروان تعليم و تربيت مي گردد. در اين مسير براي
پويايي و زنده ماندن در عرصه علم در سطح جهان بايد دانش را معنا
دار كرد . مهارتهاي مفهوم سازي را افزايش داد و رابطه ها را دوباره
معنا كرد.
در
حين
آموزش بايد ارزشيابي سوال محور ، فرآيندي و تحول آفرين را كه شوق
به دانستن و قدرت كشف مجهولات را به ارمغان مي اورد بر ارزشيابي
پاسخ محور ، منفعل و مستقيم و از پيش تعيين شده غلبه داد.
در نظام
تعليم و تربيت پويا بايد رويكردهاي جديد را در ارزشيابي معرفي و با
روي آوردن آموزش معتبر ، ارزشيابي معتبر را ترويج كرد.
ما
به
عنوان معلم بايد عميقا باور داشته باشيم كه هر دانش آموز قابليت
رشد و يادگيري را دارد.به شرط آنكه ابزار سنتي را كه بدون توجه به
تفاوتهاي فردي ، به دنبال يافتن نقطه ضعفها ست ، رها كنيم و ابزاري
بسازيم كه توانايي هاي او را شناسايي كند ، به دانش آموز اعتماد به
نفس بخشد و بر اساس اين باور عمل كند كه اموزش و ارزشيابي در هم
تنيده اند و اگر آموزش فرآيندي است كه حداقل به اندازه دوران دانش
اموزي زمان بر است ، ارزشيابي هم به همين طول زمان نياز دارد . نمي
توان وظيفه ارزشيابي را به پايان هر دوره آموزشي و زمان چند ساعته
محدود كرد ، زيرا اضطراب و ترس از ندانستن و نتوانستن تمام توان
دانش آموز را از او سلب مي كند و حاصلي جز يادآوري نقاط ضعف او
ندارد.
ارزشيابي بايد فرهنگ موفقيت را در كلاسهاي ما حاكم كند و اين تفكر
بايد در ضمير نهان همه ما معلمها نهادينه شود .
ارزشيابي
معتبر به همراه آموزش معتبر امكان پذير است.
علماي فن
آموزش و ارزشيابي معتقدند كه قبل از اينكه معلم در طراحي يك سيستم
ارزشيابي معتبر بكوشد ، بايد شيوه آموزش خود را اصلاح كند .آنان
معتقدند كه تنها زماني معلم مي تواند به شيوه ي معتبر ارزشيابي رو
كند كه شيوه آموزش او اعتبار داشته باشد .آنان براي چنين آموزشي
ويژگيهاي زير را قايلند:
1.آموزش
بايد با پژوهش همراه باشد: دانش آموز هنگامي كه عملا تحقيق مي كند
در ساخت مفاهيم سهيم مي شود ، مثلا دانش آموز در درس تاريخ با كار
پژوهشي خود بر اساس منابع معتبر مي تواند خود عقايد جديدي كسب كند
كه گاه ممكن است با عقايد و باورهاي جامعه متفاوت با شد
2.آموزش
بايد سعي در تلفيق دانش داشته باشد : اگر دانش اموز خود در توليد
دانش ( و نه يادآوري دانشي كه ديگران توليد كرده اند ) سهيم باشد
، مي توان اميدوار بود كه آموخته ها را تلفيق كند و در زندگي
روزمره خود به كار گيرد .
3.ارزشيابي
،ارزشي بيش از موفقيت در جلسه امتحان داشته باشد: آموزشهاي رسمي
بايد در خارج از كلاس و در زندگي روزمره كاربرد داشته باشد .بنابر
اين دانش اموزان بايد مهارتهاي لازم براي زندگي كردن را در مدرسه
ياد بگيرند.
4.زندگي
گروهي فرد را اصل قرار دهد :توجه به كار گروهي ، بايد جاي خود را
در برنامه آموزش و نيز ارزشيابي باز كند تا به آنها اعتبار ببخشد.
5.افراد را
به يك فراگير مادام العمر تبديل كند : وظيفه هر نظام آموزشي اين
است كه دانش آموزان را به آن ابزاري براي يادگيري مجهز كند كه براي
زندگي فعلي آنان و نيز براي زندگي آنان در 30-20 سال بعد نيز مفيد
باشد.
سنجش و ارزشيابي با رويكرد پويا و رشد دهنده = ارزشيابي مستمر
ارزشيابي
مستمر ، تدريجي يا تكويني ، اصطلاحاتي هستند كه اين روزها در بين
معلمان و مدرسان كشور زياد به كار مي روند. بعضي از انها تصوري
مشابه ارزشيابي بر اساس آزمونهاي پاياني ، ولي در مقياس كوچكتر و
تعداد بيشتر دارد .به عبارتي ، آنان كلمات مستمر و مكرر را معادل
گرفته اند . گروهي آن را همان آزمونهايي مي دانند كه در انتهاي هر
جلسه يا هر چند جلسه تدريس انجام مي شود. واقعيت اين است كه بسياري
از معلمان هيچ ايده ي معيني از اين نوع ارزشيابي و ويژگيهايش
ندارند. حال اگر به جاي واژه سنجش مستمر از سنجش «سازنده » ،
«پويا» ، يا «رشد دهنده » استفاده شود ، ميزان سوء تعبيرهايي كه در
عمل از واژه مستمر مي شود كاهش خواهد يافت.
شرلي كلارك
كه مطالعات بسياري در زمينه ارزشيابي مستمر دارد در اين مورد
تعبير جالبي دارد . او چنين مي گويد:
اگر ما به كودكان
خود به مانند « گياهان » بينديشيم ، سنجش پاياني به مثابه اندازه
گيري و بررسي اين گياهان است. اين اندازه گيري براي مقايسه و يا
تجزيه و تحليل و ارزيابي وضعيت فعلي گياه مناسب و معتبر است، ولي
در رشد گياه تاثيري ندارد اما سنجش مستمر سازنده و رشد دهنده ، فر
آيند جمع آوري اطلاعات از گياه به هدف باغباني كردن آن است كود
دادن ، آب دادن ، هرس كردن ، علفهاي هرز را از آن دور كردن و انجام
هرچه كه باعث رشد گياه شود.
ويژگيهاي ارزشيابي مستمر چيست؟
خصلت عمده
ي اين نوع ارزشيابي در پويايي و گستردگي آن است و از معلم
انتظار اقداماتي فراتر از آزمون هاي سنتي را دارد ، تا تصويري
كلي از تماميت شخصيت دانش آموز ارائه دهد. از نتايج اين نوع سنجش
و ارزشيابي در جهت رشد و ارتقاي دانش آموز استفاده مي شود و مهم
تر از همه اين كه از هر دانش آموز توقع رشد و بالندگي را در حد
توان خود او دارد. مشخصه اصلي سنجش پويا و رشد دهنده اين است كه به
معلم اطلاعات مستند و معتبري مي دهد تا بر اساس آن اطلاعات
بتواند مرحله بعدي تدريس خود را طراحي كند .اين نوع سنجش براي هر
دانش آموز قابليت رشد و پيشرفت قايل است و براي آموزش هر دانش آموز
برنامه خاصي را طراحي مي كند.
اگر در طرح درس خود به جاي واژه
ارزشيابي مستمر يا ارزشيابي ، واژه ارزشيابي رشد
دهنده و سازنده را بگذاريم و اطلاعات
را با اين هدف جمع آوري كنيم
، گام بعدي در فرآيند آموزش مشخص مي شود .در طرح درس جلسه
بعد ، امروز ، فردا ، يا هفته ي ديگر چه چيز بايد تغيير كند؟
نقش ارزشيابي مستمر در فرآيند آموزش چيست؟
ارزشيابي
مستمر يا سازنده بخشي از فرآيند آموزش تلقي مي شود .به اين معنا كه
ارزشيابي در جريان آموزش جاري است و معلم به طور مرتب با آن درگير
است .اما نبايد چنين تصور كرد كه افزايش تعداد دفعات سنجش دانش
آموز ، ارزشيابي را از نوع مستمر و پويا مي كند .معلمان ممكن است
هر هفته يا هر چند هفته يك آزمون طرح كنند و با سنجش آن آزمون
دانش آموزان را ارزشيابي كنند. اما آنچه يك سنجش را از نوع رشد
دهنده مي كند نحوه استفاده از نتايج ارزشيابي است و اين كه چه
كسي از آن استفاده مي كند. به عبارت ديگر ارزشيابي مستمر در طراحي
برنامه ي درسي معلم جاي خاصي دارد .يعني معلم از نتايج سنجش مستمر
در تعيين گام بعدي خود در آموزش استفاده مي كند و به اين دليل
است كه آموزش و ارزشيابي در هم تنيده مي شوند و دانش آموز رشد مي
كند و نبايد آن را با سنجش هاي متداولي كه گرچه ممكن است مكرر
اتفاق افتد ، ولي حاصل آن ها ارائه يك نمره يا رتبه است و معلم و
دان آموز از آن بهره ديگري نمي برند ، معادل دانست.
آنچه
باعث مي شود يك
ارزشيابي مستمر ، رشد دهنده و سازنده شود ، عملكرد
و كاربرد نتايج آن است ، نه تعداد
دفعاتي كه انجام شود.
ارزشيابي
تشخيصي هم نوعي ارزشيابي مستمر و سازنده است ، زيرا هدف آن دريافت
كاستي ها و مشكلات و خطاهاي احتمالي دانش آموز است تا در طراحي
مراحل بعدي آموزش مورد استفاده قرار گيرد و به اين دليل ما ان
را نوعي ارزشيابي مستمر مي دانيم.
ارزشيابي مستمر و سازنده را چگونه شروع كنيم؟
اين نوع سنجش مي تواند به شكل هاي مختلفي انجام شود
و شما بر اساس اطلاعاتي كه از طرق مختلف جمع آوري مي كنيد مثل
مشاهده رفتار و عملكرد دانش آموز در هنگام انجام فعاليتهاي كلاسي
يا ارائه گزارش پروژه ها ، پاسخ به پرسشهاي كلاسي ، كتبي و شفاهي و
بررسي پوشه دانش آموز، او را مورد ارزيابي قرار دهيد . اما همواره
به خاطر داشته باشيد كه آنچه يك سنجش و ارزشيابي را مستمر ، رشد
دهنده و پويا مي كند ، شيوه استفاده از نتايج آن سنجش و ارزشيابياست.
فهرست مشاهدات چيست؟
استفاده از فهرست مشاهدات در
برنامه آموزش ، شيوه اي نو و تازه اي است كه از طريق آن معلم مي
تواند در مورد حدود آموخته هاي دانش آموز يا گروهي از دانش آموزان
در حيطه هاي مختلف مهارتي ، نگرشي و دانشي قضاوت كند.اين يادداشت
ها به معلم امكان مي دهد تا در برنامه تدريس خود ميزان حصول به هدف
هاي
آموزشي را تعقيب و كنترل كند و دريابد كه هر دانش آموز تا چه
اندازه به هدفهاي مورد نظر رسيده و احتمالا به چه كمك هايي نياز
داردو بر اساس آن اطلاعات ، فرآيند تدريس خود را بازنگري
كند.چگونگي تنظيم فهرست مشاهدات و شكل ظاهري آن به نظر معلم بستگي
دارد.
در زير يك نمونه از
اين فهرستها به همراه توضيح جزئيات آن آمده است:
مثال :فرض كنيد از
دانش آموز خواسته شده است تا با عمل تقسيم اعداد زوج و فرد موجود
در يك رشته عددد يك رقمي را تعيين كند.معلمي فهرست انتظارات خود از
دانش آموز را به صورت زير تدوين كرده است:
يادداشت
معلم: علي در تقسيم اشكال دارد.
حال فرض كنيد پس از
گذشت يك هفته آموزش ، دانش آموز ياد گرفته است : «اعدادي كه به عدد
2 ختم مي شوند زوج اند.»حال معلم تمرين ديگري طرح مي كند كه در آن
دانش آموز موظف مي شود يك مجموعه اعداد دو رقمي را به دو گروه فرد
و زوج دسته بندي و سپس با مثال ، صحت دسته بندي خود را اثبات كند .
در اين صورت فهرست جديدي لازم است تا او بتواند انتظارات فعلي خود
را از دانش آموزان بيان كند.به فهرست جديد همان معلم توجه كنيد:
يادداشت معلم
: علي پيشرفت كرده است ولي هنوز نمي تواند منظور خود را بيان كند.
مقايسه اين فهرست با فهرست قبل به معلم نشان مي دهد مه علي در چه
مواردي پيشرفت كرده و در چه مواردي نيازمند تلاش است تا بتواند بر
اساس نيازهاي جديد فرآيند تدريس را اصلاح و كيفيت يادگيري دانش
آموز را بهبود بخشد. اين امر هدف
ارزشيابي رشد دهنده (رشد دهنده ) است.
چرا بايد از فهرست مشاهدات استفاده كنيم؟
فهرست
ارزشيابي در موارد متعددي معلم را به موقع و قبل از
آنكه دير شود ، از نيازهاي آموزشي دانش آموزان آگاه مي كند و راه
را براي برداشتن آگاهانه گامهاي بعدي هموار مي كند . مرور فهرست
ارزشيابيبه معلم امكام مي دهد تا نقاط ضعف مشترك
دانش آموزان را هم دريابد.براي مثال وقتي فهرست مشاهدات در درس
جغرافيا حاكي از ضعف دانش آموزان در تشخيص جهات چهارگانه شمال ،
جنوب و غرب و شرق است ، معلم در مي يابد كه احتمالا شيوه تدريس او
موفق نبودهع و بايد روش ديگري در آموزش اين مفهوم به دانش آموزان
در نظر گيرد.
نمونه فهرست مشاهدات
روش كار :
معلم از قبل انتظارات خود از دانش آموزان را در فهرستي مشابه
فهرستهاي صفحه بعد تنظيم مي كند و زماني كه دانش آموزان مشغول
انجام فعليت هستند ، به طور غير رسمي به شيوه اي كه توجه دانش
آموزان را جلب نكند ، تعداد معدودي از آن را
ارزشيابي مي كند.
پروژه چيست؟
معمولا پروژه دانش آموزي به فعاليتهايي گفته مي شود كه بر اساس هدف
هاي برنامه درسي طراحي مي شود و تا حدودي پيچيده تر از تكاليف
معمولي است و دانش آموزان به طور انفرادي يا گروهي آن را انجام
مي دهند .عنوان فعاليتها مي تواند توسط معلم يا دانش آموز يا با
هم فكري هر دو انتخاب شود. محل انجام فعاليت ممكن است كلاس ، خارج
كلاس يا به صورت تركيبي از اين دو باشد. در طي اين فعاليت ها
دانش آموز ممكن است خاك باغچه را براي يافتن انواع حشرات و
جانوران زير و رو كند ، گياهي را پرورش دهد ، وسيله اي بسازد ،
نقشه ي محلي را ترسيم كند تا روش هايي براي حفاظت محيط زيست آن
محل پيشنهاد كند. در مورد وقايع مهم مذهبي و تاريخي ، مثلا واقعه
عاشورا يا انقلاب مشروطيت ، اطلاعاتي جمع آوري كند ، مشكلي
اقتصادي يا اجتماعي را شناسايي كند و براي رفع پيشنهاد هايي ارائه
كند، از حيات وحش و رفتار هاي خاص جانوران ، يا در مورد زندگي
عشاير ، ويژگي ها و آداب و رسوم آن ها فيلم تهيه كند و به همراه
شرحي از شرايط خاص زندگي آنان ارائه كند. او در انجام هر يك از
كارهاي فوق و براي جمع آوري اطلاعات ؛كارهاي متعددي انجام مي دهد.
مثلا با عطار ،عكاس ، داروساز ، مكانيك ، مورخ و ... مصاحبه مي
كند تا از ايده هاي آنان مطلع شود و به اين طريق مراجعه به منابع
مختلف را مي آموزد. به عبارت ديگر چنين فعاليتهايي براي دانش آموز
فرصتي را فراهم مي كند تا مهارت هاي بهتر زندگي كردن و توانايي
برخورد با مسايل زندگي را كسب كند.
معلم
2:
با وجودي كه مي دانم بيشتر
فعاليتهاي
دانش آموزان والدين آن ها انجام مي دهند
؛
اما براي اينكه نقش والدين را در اين كار به نقشي سازنده تبديل كنم
، برنامه ريزي
كرده ام. سعي مي كنم آنان را از اهداف اين برنامه در پرورش توانايي
حل مساله ،
طراحي و انجام تحقيق
آگاه كنم و از پروژه
به عنوان وسيله اي در سهيم كردن آنان در آموزش فرزندشان
استفاده كنم و آنان را در شيوه هاي كمك به آموزش فرزندشان با خود
همراه كنم.
فراموش نكنيم كه معلمان در طي ارزشيابي مستمر و سازنده دانش
آموزان ، به واقع گياهاني را باغباني مي كنند كه تفاوتهاي زيادي
با يكديگر دارند ، تفاوت در خاكي كه گياه در آن رشد
می کند در میزان و نوع آبی که دريافت می کند ، در نوری که می
بيند و ... بدون ترديد اين تفاوت ها باعث مي شود تا ميزان
انتظارات معلم از هر دانش آموز همانند انتظارات باغبان در باره ي
رشد هر گياه متفاوت باشد .اما او وظيفه دارد تا بدون مقايسه
گياهان با يكديگر شرايط بهينه رشد هر كدام را فراهم سازد. به همين
دليل است كه تعيين تكاليفي مثل پروژه كه به دانش آموزان حق انتخاب
و عرضه كار در زمينه استعداد هايشان را مي دهد ، توصيه مي شود.
چگونه فعاليتهاي پروژه اي را به دانش آموزان معرفي كنيم؟
يكي از روش هاي مناسب براي وارد كردن تكاليفي تحت عنوان «پروژه»
معرفي فعاليتهاي محققان و دانشمندان است. مثلا ممكن است شيوه
برخورد يك پژوهشگر را در برابر پرسشي مثل : چه كنيم تا آلودگي هاي
محيط زيست كمتر شود ؟ با آنان مرور كنيد و با يكديگر قدم هاي
احتمالي آن پژوهشگر را براي حل اين مسئله را برداريد. براي مثال
ممكن است لازم شود پرسش را موشكافي كنيد : «راستي چرا هوا آلوده مي
شود؟» كدام بيشترين نقش را در آلودگي دارد؟ و .... سپس با توجه به
پرسشي كه به هر مرحله مي دهيد به ساخت فرضيه برسيد ، مثلا دليل
اصلي آلودگي هوا سوخت ناقص وسايل اوليه است. در اين مرحله محقق
بايد صحت يا عدم صحت فرضيه خود را اثبات كند ، براي مثال آمار هاي
سازمان هاي هواشناسي ، محيط زيست ، ترافيك و حمل و نقل نشان مي
دهد كه خودرو ها آلوده كننده هاي اصلي هواي شهر ها هستند .براساس
فرضيه تحقيق پيش مي رود و پرسش اوليه : «چه كنيم تا آلودگي هاي
هوا كمتر شود » محدود مي شود و اين خود يك عنوان پروژه برا ي
تحقيق دانش آموزان مي شود.
پروژه چگونه ارائه شود؟
هنگامي كه دانش آموزان به صورت فردي يا گروهي پروژه اي را انجام مي
دهد ، انتظار دارند معلم به آنان فرصت دهند تا حاصل كار خود را
ارائه كنند و اين انتظار كاملا به جايي است. به علاوه وقتي دانش
آموزي مي داند كه بايد پروژه خود را در كلاس و در حضور جمع ارائه
كند ، موظف مي شود از جزئيات كار ، حتي اگر بخشي از ژان توسط ديگري
انجام شده باشد ، مطلع باشد .به اين ترتيب افراد خانواده در آموزش
فرزندانشان سهيم مي شوند ، از طرف ديگر زماني كه گزارش خود را
ارائه مي كند معلم فرصت يم يابد تا اطلاعات معتبري از فرآيند
انجام كار جمع آوري كند. شما در عمل مي توانيد به روش هاي مختلف ،
زماني را به ارائه گزارش كار دانش آموزان اختصاص دهيد. در يك روش
مي توانيد زمان محدودي از شروع هر چند جلسه درس ، مثلا ده دقيقه
اي اول را به اين كار اختصاص دهيد و تاريخ ارائه پروژه را قبلا با
او در ميان بگذاريد. در روش ديگر روز معيني را به عنوان روز پروژه
تعيين كنيد و از دانش آموزان بخواهيد در سالن مدرسه يا در
راهروهاي مدرسه كار خود را ارئه كنند. در اين روز شما به همراه
ساير معلمان و والدين كارهاي آنها را مشاهده مي كنيد و ضمن
پرسشهايي از آنها آنان را ارزشيابي مي كنيد. اين ارزشيابي به شما
كمك مي كمند تا فاصله بين هدف ها و كار انجام شده را بشناسيد و
دانش آموزان را در پركردن آن فاصله ها كمك كنيد و اين همان معناي
ارزشيابي مستمر ، رشد دهنده و سازنده است.
پروژه دانش آموزان را چگونه ارزشيابي كنيم؟
هنگامي كه دانش آموزان به صورت فردي يا گروهي پروژه اي را انتخاب
مي كنند ، موارد زير را در نظر بگيريد:
1.دانش آموزان را از حدود انتظارات خود از آنان ، در انجام پروژه
مطلع كنيد.
2.والدين دانش آموزان را در جريان پروژه و هدف هاي آن و انتظارات خود قرار دهيد.
3. از دانش آموزان بخواهيد به طور انفرادي يا گروهي
،
برنامه كار خود را مشخص و زماني را با تاييد شما براي ارائه گزارش
كار خود اعلام كنند.
4. در زمان مقرر ، 5 تا 10 دقيقه به دانش آموز يا گروه دانش آموزان
فرصت دهيد تا گزارش كار خود را ارائه كند.
5. بر اساس فهرست انتظارات خود و با نظر دانش آموزان آنان را
ارزشيابي كنيد.
|
